Celosamente Gordea

2011-02-27an emandako programa. Entzun hemen

O.C. siglak eta 36 urte. Ceutara Saharapetik etorritako gizon bat bere herrira bueltan joaten saiatu da, lehenengo aldiz. Gonak dardarka dituen Europa anderea utzi nahi zuen atzean, itxuraz.

Muga bat zeharkatu duena ez da pertsona mugatua. Muga bat ez da beste muga batzuk jartzeko zeharkatzen. Itsasoan muga bat arkatzarekin marraztea da jarri daitekeen mugarik sendoena.

I)

Jauzi bat egiten duzunean, argi izan behar duzu hankak non jartzera zoazen. Jauzi bat egitera zoazenean, oinen kokalekua kalkulatu behar duzu lehenago.

O.C. siglak eta 36 urte. Ceutara Saharapetik etorritako gizon bat bere herrira bueltan joaten saiatu da, lehenengo aldiz. Gonak dardarka dituen Europa anderea utzi nahi zuen atzean, itxuraz.

Muga bat zeharkatu duena ez da pertsona mugatua. Muga bat ez da beste muga batzuk jartzeko zeharkatzen. Itsasoan muga bat arkatzarekin marraztea da jarri daitekeen mugarik sendoena.

Muga bat mundu berri batera iristeko zeharkatu duenak ez du bere burua mugatzen. Mundu berritik bueltan, oinak non jarri badakiela, muga bera berriz zeharkatzen duenak, ez du bere burua mugatzen. Atzean uzten duen guztia mugatzen du. Atzean uzten duen guztiaren mugak uzten ditu agerian.

II)

Aspalditik dator gizasemeak bere ingurua mapa batean irudikatzeko zaletasuna. Ptlomeo greziarra izan zen kristo ondorengo bigarren mendean bere aurrekari izandako guztien jakintza batu eta koordenatuak meridiano eta paraleloen bidez adierazteko oinarriak ezarri zituena. Ptlomeok, Aristoteles eta Hiparkoren lanak baliatu zituen: Aristotelesek ekuatorearekiko inklinazio angelua neurtu zuen eta Hiparkok, mundua bezalako esfera bat, bi dimentsiotako plano batean irudikatzeko oinarri matematikoak ezarri zituen kristo aurreko bigarren mendean, hau da, lehen proiekzio kartografikoa egin zuen.

Mapen garapena, teknologian emandako aurrerapenarekin dago estuki lotua. Mapagintzak erdi aroan bizi izan zuen aurrerakada handiena, iparrorratz eta koadrantearen asmakizunarekin batera. Asmakizun berri hauekin, eguzki zein artizarrarekiko angelua neurtzea posiblea izan zen, eta horrela, mundu azalean, puntu baten kokapena zehaztea posible bilakatu zen.

Puntu zehatz bat, gure kokapen geografikoa posible egingo zuena. Mundu ikuskera sinplifikatu bat. Galdera ikur forma hartzen zuten kontinenteak. Haur baten eskuek desegindako puzzlea. Ameslarien utopia ziren itsasoak. Ozeanoen itsasertz bihurtutako ameslariak. Zeharkatu ezin ziren mugak, ikusten ez genituenak. Meridiano eta paralelo bakoitzaren arteko saltoak. Bestaldekoa hobea zelako ustea. Gorputzari joaten uztea bihurtu zen denborarekin. Mugak gainditzeak askeago egiten gintuen. Txori migratzaileen istorioei jarraituz abiatzen ginen hara, urrunera. Joan eta itzuli egiten ginen. Istorio harrigarriak kontatzen genizkien gureei, oroitzapen onak baino ez genituen gordetzen gure baitan.

Behinola mugak ekarri zituzten gure lurretara. Sailkatu egin gintuzten, zatikatu egin zuten gure geografia. Hemengoak eta handik etorriak hasi ziren agertzen. Ibaiak ekarri izan balitu bezala gertatzen zen dena. Eta orain, afrikar bat muga bestalderantz zeharkatu nahian harrapatu dutela jakitean, harritu egiten gara. Mugek gurean, norabide bakarra izan dutelako orain artean. Mapak norabide bakarrean ulertzera ohitu gaituzte. Iparrorratzak ez digu hegorik ematen.

III)

Edu Zelaieta, Mugaldekoak

Mugako jendea

Mugako jendeak bi alderdietako herriak eta parajeak

ederki ezagutzen ditu. Badaki

eremu bakoitzean bertze aldean arrotzak diren legeak

eta usadioak ohikoak direla bertan.

Mundu guziari arrotza zaion mugaren idurizko marra

mugako jendearen gogoan bakarrik aurkitzen ahal da.

Mugako jendeak dena behatzen du egonarriz,

ez du inolako presarik

ez agerian utziko duen deus egin beharrik.

Ongi aski daki ikusten duenaren arabera

jokatu beharra dela, eta noizbait

bertze mugakiderik ikusiko balu

biek ez ikusiarena eginen lukete, euren arteko

hitzarmenak isilpean segi dezan. Izan ere,

mugako jendea ezagutzen duen jendaki bakarra

mugako jendea bera da.

Mugako jendea betiko erbestean bizi da,

atzerrian, sartu-irtenak eginez.

Beren gogoan baizik ez den idurizko marra

ez da kartografoen mapetan ageri.

IV)

Ameslariak gara definizioz. Utopiazaleak. Errealitateari muzin egin eta bertatik urrun eraikitzen ditugu ametsak, desioak; eta handik ere egituratu geure gizarte perfektuak, gizakien arteko harreman idealak, antolamendu politiko ahalik eta demokratikoenak, eta abar. Pixkanaka, ordea, utopien eta errealitatearen arteko distantzia amiltzen dela ohartzen garenean, errealitatea teoriarekin neurtzetik errealitatetik teoria eraikitzera igarotzen gara, errealitate kolpe ugari jaso ondoren.

Teorian  hegoaldea hegoaldean dago eta iparraldea iparraldean. Mapa batean ere irudikatu dezakegu, eskoletan erakutsi, logelako paretan itsatsi, aspertzen garenean bertan galtzeko. Mapa batean ordea ez da errealitaterik kabitzen. Mapa batean ezin dugu errealitatea irakurri eta utopiak norabide asko izan ditzake. Alde batetik zein bestetik begiratu diezaiokegu.

V)

Jauzi bat egiteko gogoa dugunean, gure oinen begiratu behar diegu lehenengo. Jauzi egiten ari garela gure oinak pausatuko diren lur zatiari begira egoten gara.

Zuhaitzak mugak direla esaten duena oker dago. Zuhaitzak mugaren bat badu, sustraiak sartu dituen lurra da. Zuhaitz bat jauzika irudika dezakezu, berarekin egin dezakezu amets. Baina zuhaitz baten muga lurra da.

Lurrera erori behar denean, mugara urreratzen ari denean, ez du dardararik egiten zuhaitzak: ez kexarik, ez hasperenik, ez du oihurik egiten. Zurrun dator mugara, lasai jartzen ditu oinak lurrean. Ausart jokatzen du.

VI)

OROITARRIAK  Iñigo Aranbarri, 1998 

Zoazen tokira zoazela

Ekarridazu harri bat

Ekarridazu harri bat

Hilobi musulman eder bana egin diezaiogun

Edonora zoazela

Gure bihotzen lubaki gorri bakoitzari

Ez dezaten nekarazten baino atsedenik hartu

Igitai eiteko ilbehera berdea

Mailua baino arinagoa izarra

Ihes guztietan lagun izanen dugun

Lurra arin dakigun

Uraren azalean edonora zoazela

Kolore biziz margotzeko nahi nituzke neuk ere

Hangoak eta hemengoak

Lauak eta akastuak

Margolari vudu baten mozkorraldia

Biluziegi zaizkidan harrien azala janzteko

Museo bitxi bat koronel guztien iraingarri

Baina motelduak ditut behar nituzkeen denak

Eta euriak bezain higaturik zikintzen naute

Zoazen tokira zoazela

Ekarridazu harri eder bat

Hodei oparo bat jar dezadan

Gure bakardadezko Boavista gorriaren gainean

Harri soil bat

Oroimen kolpe garratza

Ontzi harro bat egin diezaiodan gure egonminari

Zoazen tokira zoazela

Zoazen tokira zoazela

Etzazu ahantzi egundo nire harria

Hilobiak harrizko hodei baten beharrean dira

Hodeia eta harrizko ontziaren harrotasuna

Uhin beltzei branka gozo ematen

Inoiz ahantziko ez dudan argazki ederra

Inoiz azalduko ez dizudan hizkuntza

Ekarridazu harri bat

Inon ez diren herrietara zoazenean

VII)

Tennesse Williams. The night of the iguana

Olibondo adarrak zeinen lasai

 ikusten duen zerua zurbiltzen

Lanturik gabe, erregurik gabe

Bere etsipenari traiziorik egin gabe

Gauak zuhaitza iluntzen duen bitartean

Bere bizitzaren gailurra

Historiara pasako da, betirako

Eta handik aurrera

Bigarren istorio bat hasiko da

Distira galdutako kronika berri bat

Hitzarmen bat urre koloreko behelainoarekin

Eta azkenean,  erdibitutako adarra lurrera jausi da. Eta ondoren,

gaizki eraikitako bat-egite bat

Hain maila goreneko izakiek

Gaizki diseinatua

Eta bere berezko berdeak

Arku bat marraztuko du

Usteltzen duen maitasun

Lizun eta lurtarrean.

Eta hala ere, adarrak eta fruitu helduak

Zerura begira daude,

Eta negarrik egin gabe zurbiltzen dira

Bere etsipenari traizio egin gabe

Kuraia

Zergatik ezin duzu beste bizileku bat hautatu?

Ez bakarrik zuhaitz distiratsu hura

Baita zure eskean dabilen bihotz hau ere.

VIII)

LERRO BERDEA II  Edu Zelaieta, 2004 

Behobiaren alde batean: greziarrak

Behobiaren bertze aldean: turkiarrak.

Denak behobiarrak dira.

Nahiz eta turkiarrentzat

bertze aldekoak greziarrak diren.

Nahiz eta greziarrentzat

bertze aldekoak turkiarrak diren.

Ezustean ireki dituzte

muga zeharkatzeko guneak.

Behobia erdibitzen duen

lerro berdea ezabatzen hasia da.

Ehun urteren buruan

alde bateko nahiz bertzeko behobiarrak ez dira oroituko

iragan denboretan bazela lerro berde bat

Behobia erdibitzen zuena.

Ehun urteren buruan

iraganeko lerro berdeak

itsasoaren urdinaren gisa hartuko du.

Eta bertako mugalariak anfibioak izanen dira.

IX)

Tangerreko plaza batean, arrats herdoilduan, itsasoari begira. Desosegua eragiten duen hiri bat dela ari gara komentatzen. Tanger ez du inork erlaxatzeko aukeratzen, esan didazu. Muinoan gora inurri-zerrendak bezala igotzen ari diren auto zuriei begira jarri gara biok, itsasoari bizkar emanda.

Jendea multzokatzen da gure inguruan; bakoitzak bere eginbeharrak ditu. Bi puntu beltz besterik ez gara haien egunerokoan. Elkarrizketak ehunka dira plaza bakarrean. Hitz egitearen plazeraz hausnartzen dugu apur batez: hitzak elkartrukatzea elkar kontsolatzeko modu bat izan daitekeela esan dugu; hitz egitearen eta hitz egiten uztearen arteko muga lausoak non egon daitezkeen zalantzan aritu gara.

Bere bidean doa dena; itsasoa gorritzen hasi da itsasartean. Gasolina-ubera beltzak uzten dituzte ferry-ek. Zurbiltzen ari dira olibondoak arnasa hartzen duten bitartean, ilunkerarako prestatzen ari direla dirudi. Kontrako bidean joatea zeinen zaila den pentsatu dugu biok, tea hartzen dugun bitartean. Kontrako bidearen alde egotea zenbat kostatzen zaigun. Non, zein lur-eremutan jarri oinak. Norekin busti oinak.

X)

IHES EGIN ZIGUN TRENA  Juan Luis Zabala, 2000 

Noiz irten zen ihes egin zigun trena?

Urrutira eraman behar gintuena?

Nork abisatu behar zigun?

Nork zekien ordutegien berri?

Nola jakin zuten trena hartu zutenek

noiz joan behar zen geltokira?

Zein txokotan, zein egintza arrarotan

geunden gu, despistatuta?

Orain ez dugu erremediorik.

Hemen gelditu gara.

Etsita.

Aurrera baino atzera begira bizi gara.

Handiari baino txikiari begira.

Trafiko seinale hautsiei erreparatzen diegu,

baserri hondatuetako harri zaharrei,

espaloietan sakabanatutako zabor apalari,

leihoren bat edo beste hausten dugu,

teleaparatuekin kargajasotze saioak antolatu,

kale ahaztuetako asfalto gainean etzan

mozkor plantak eginez.

Kontzentratu egin ditugu

lehengo amets ederrak kapsula txikietan.

Gero eta trinkoagoa da gure hizkera.

Noiz irten zen ihes egin zigun trena?

Inork ez zigun ezer esan, ezer galdetu.

Izan al zen trenik?

Pena sentitu behar al dugu ihes egin zigulako?

XI)

Tanger, inoreneroni

Bidaiari bi

Bidaiatu, jakin ezean

itsasoaren beste aldeko irudi biluziari so

Denbora zegoelakoan

Tangerretik.

Ez Mediterraniar

ez Atlantikoar

biak batera baizik

Azken mendea ozta-ozta eutsiz

kai eta nasen ingurunean

artean bizitza

TANGER!! TANJAZZ!!

Turistak pasiatzen

Harat, honat

Etengabeko gorrotoa eta

ez naiz zurekin ari

zutaz baizik

Benwayren doktorearen

itzala, hits itzala

olerkariek goraipatutako

paradisu txikiak

beste batzuentzat baitira

TANGER!! TANJAZZ!!

Eta zein da bizitza honen isilekoa?

Galdetu zuen ezkurrena

Egonarria eduki

bana ezagutzeko

erantzun zion Zaharrenak

TANGER!! TANJAZZ!!

XII)

Mugaren alde honetan nago. Orain hemendik begiratzen diot munduari. Bestelakoa da nire zerumuga. Lurra beste norabide batean mugitzen zait oinazpietan. Koordenadak aldatu dituzte paretetan itsatsiriko  mapetan.  Munduak bueltaka jarraitzen du bere kasa eta mugek ez dute etortzear den lurrikararik jasango.